Nieuwe onthullingen: Bewijsmateriaal linkt Zuid-Afrikaanse speciale eenheden aan moord op topdetective

Onderzoek naar de dood van luitenant-kolonel Frans Mathipa

De tragische dood van luitenant-kolonel Frans Mathipa, een gerespecteerd detective binnen de elite-eenheid 'The Hawks' van de Zuid-Afrikaanse politie, heeft geleid tot ernstige beschuldigingen tegen leden van de Zuid-Afrikaanse speciale eenheden. Mathipa, vader van vijf kinderen, werd in augustus 2023 doodgeschoten in zijn auto, slechts twee dagen nadat hem cruciale informatie in een lopende zaak was beloofd. Hij had naar verluidt al zijn vrees geuit dat zijn onderzoek hem het leven kon kosten.

Zeven leden van de speciale eenheden van het Zuid-Afrikaanse leger en één militaire politieagent zijn inmiddels aangeklaagd voor zijn moord. Zij ontkennen de aanklachten. Er is nog geen procesdatum vastgesteld en er zijn zorgen dat de rechtszaak mogelijk nooit zal plaatsvinden, vooral omdat drie van de aangeklaagden, ondanks een gerechtelijk bevel tot intrekking van hun borgtocht, nog steeds werkzaam zijn bij de speciale eenheden en één zelfs is gepromoveerd.

Toegang tot het vervolgingsdossier

De BBC World Service heeft exclusieve toegang gekregen tot het vervolgingsdossier tegen de verdachten. Dit dossier, bestaande uit honderden pagina's aan geheime politie- en rechtbankdocumenten, schetst een verontrustend beeld van de gebeurtenissen die leidden tot Mathipa's dood. Het suggereert sterk dat de speciale eenheden verantwoordelijk zijn voor zijn moord. Interviews met belangrijke bronnen, waaronder Mathipa's familie, zijn commandant en de voormalige hoofd van contraterrorisme van The Hawks, ondersteunen deze conclusie.

Een cruciaal bewijsstuk is de identificatie van een voertuig dat Mathipa kort voor zijn dood volgde. Dit voertuig stond geregistreerd op naam van een dekmantelbedrijf van de speciale eenheden, en trackinggegevens plaatsen het op de plaats van de schietpartij. Bovendien werd een van de inzittenden van dat voertuig, majoor Sunnybooi Wambi, eerder gezien op de plaats van een vermeende ontvoering, een zaak die Mathipa juist onderzocht.

De gevoelige zaak van Abdella Abadigga

De zaak waar Mathipa aan werkte, betrof Abdella Abadigga, een Ethiopische man die werd beschouwd als een militant van de Islamitische Staat (IS). Abadigga had in 2008 tijdelijk asiel gekregen in Zuid-Afrika, maar werd in 2017 in het buitenland gearresteerd. Vervolgens werd hij, naar verluidt met medewerking van het Zuid-Afrikaanse leger en het ministerie van Binnenlandse Zaken, teruggestuurd naar Zuid-Afrika om als inlichtingenbron te dienen. Volgens kolonel Tollie Vreugdenburg, voormalig hoofd contraterrorisme van The Hawks, 'ging hij echter zijn eigen weg'.

Abadigga zou vervolgens de Ethiopische gemeenschap in Johannesburg hebben afgeperst, waarbij het ingezamelde geld, volgens de Amerikaanse regering, werd gebruikt om IS te financieren. Mathipa onderzocht specifiek de bewering dat speciale eenheden Abadigga in december 2022 hadden ontvoerd en vermoord. De Verenigde Staten hadden Abadigga eerder dat jaar op de sanctielijst geplaatst als IS-recruteur en geldschieter, en als een vertrouwde aanhanger van Bilal al-Sudani, een topfiguur van IS in Somalië.

Na Abadigga's ontvoering maakte zijn telefoon verbinding met een zendmast nabij een militaire basis en werd gebruikt om een nummer in Somalië te bellen. Hoewel het Pentagon niet heeft gereageerd op vragen over een mogelijke link met de eliminatie van al-Sudani door Amerikaanse speciale eenheden in januari 2023, enkele weken na Abadigga's vermeende ontvoering, blijft de kwestie onbeantwoord. De Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa weigerde commentaar te geven op de vraag of Abadigga op verzoek van de VS was ontvoerd.

Het spoor van bewijs

Mathipa was vier maanden voor zijn dood met de zaak belast en wist al dat speciale eenheden betrokken waren. Hij zocht naar meer bewijs en bouwde voort op informatie die was verzameld door Abadigga's broer, Ameen, die een vermissingszaak had geopend. Camerabeelden van het winkelcentrum Mall of Africa toonden Abadigga en zijn bodyguard Kadir Abotese, gevolgd door een man in een blauw shirt, geïdentificeerd als majoor Sunnybooi Wambi. De kentekenplaten van de verdachte voertuigen, die op de beelden te zien waren, bleken allemaal geregistreerd te zijn bij Peters Communications Trust (PCT), een dekmantelbedrijf van de speciale eenheden.

Toen Mathipa een dagvaarding uitvaardigde om volledige details van de vermeende 'trainingsoefening' van de speciale eenheden in de Mall of Africa te verkrijgen, kreeg hij, volgens zijn commandant brigadier Paulina Sekgobela, een voorgevoel dat hij vermoord zou worden. 'Toen hij mijn kantoor verliet, zei hij: 'Brigadier, weet u, deze mensen – ze gaan me vermoorden. Ik ga dood',' vertelde ze aan de BBC.

De fatale dag en de nasleep

Op de dag van zijn moord werd Mathipa gebeld door een man genaamd Tebogo, die beweerde informatie voor hem te hebben. Na een mislukte ontmoeting reed Mathipa weg en werd hij gedood door kogels van wapens die typerend zijn voor speciale eenheden. Camerabeelden van tolgangen toonden majoor Sunnybooi Wambi in een zwarte BMW die Mathipa volgde. Deze auto was, net als de voertuigen die gelinkt waren aan Abadigga's verdwijning, geregistreerd bij PCT.

Na Mathipa's dood ontving de politie een ijzingwekkende waarschuwing van de speciale eenheden: 'U kunt 10 onderzoekers aanstellen; we zullen ze allemaal doden.' In totaal zijn twaalf leden van het Zuid-Afrikaanse leger gearresteerd, waaronder luitenant-kolonel Sunnybooi Wambi en de huidige hoofd van de Zuid-Afrikaanse speciale eenheden, brigadier-generaal Solomon Lechoenyo. Zij zijn aangeklaagd voor ontvoering en moord op Abadigga en Abotese, moord op Mathipa, fraude en obstructie. Allen ontkennen de aanklachten. Zes van hen zagen hun borgtocht later ingetrokken, maar drie, waaronder Wambi, weigeren zich over te geven en blijven in dienst van het leger.

Drie jaar na Mathipa's moord is er nog steeds geen procesdatum vastgesteld, en het lichaam van Abadigga is nooit gevonden. Mathipa's dochter, Basetsana, vraagt om gerechtigheid: 'Waarom mijn vader? Omdat hij zijn werk deed.'